Kontributi ekonomik i burimeve natyrore nëntokësore në ekonominë shqiptare

Ky material paraqet një analizë të integruar mbi ecurinë dhe sfidat strukturore të sektorit të burimeve natyrore në Shqipëri gjatë periudhës 2010–2025, me fokus në ndikimin ekonomik, fiskal, mjedisor dhe afatgjatë të modelit aktual të shfrytëzimit. Gjetjet kryesore tregojnë se, pavarësisht realizimit të rreth 15.8 miliardë USD të ardhurave nga burimet nëntokësore, ekonomia shqiptare përballet me humbje të konsiderueshme të oportunitetit, të vlerësuara në intervalin 16–47 miliardë USD, si pasojë e dizajnit fiskal joefikas dhe mungesës së zhvillimit të zinxhirit të brendshëm të vlerës. Prodhimi i naftës ka pësuar një rënie të ndjeshme prej 46% gjatë viteve 2016–2024, duke zbritur nga 24,000 në 13,000 fuçi në ditë, ndërkohë që rezervat e mbetura prej rreth 150 milionë fuçi rrezikojnë të shterojnë pa krijimin e një fondi sovran apo mekanizëm stabilizimi afatgjatë. Në nivel makroekonomik, sektori nxjerrës shfaq një efekt negativ prej −2.51% mbi produktivitetin total faktor (TFP), duke konfirmuar prirjen e “resource curse” dhe ndikimin frenues në diversifikimin ekonomik të vendit. Në aspektin mjedisor dhe fiskal, ekzistojnë mbi 5,000 puse të braktisura nafte, me një kosto rehabilitimi aktuale prej 150–300 milionë USD, e cila, në mungesë ndërhyrjeje, pritet të rritet në 400–500 milionë USD deri në vitet 2035–2040. Analiza sugjeron se tre ndërhyrje strategjike—krijimi i një fondi sovran, rritja e rentës fiskale në 10–15%, dhe zhvillimi i përpunimit vendas në nivelin 30%—mund të dyfishojnë kontributin ekonomik të sektorit brenda pesë viteve. Megjithatë, dritarja e mundësisë për reformë është duke u ngushtuar me shpejtësi, në një kontekst ku interesimi i investitorëve po bie dhe shterimi i burimeve po përshpejtohet.