Padova’dan Fener’e Bir Entelektüel Otoyol: Osmanlı’da Akdeniz Rasyonalitesi ve Gayrimüslim İktisadi Zihniyeti (1400-1750) – Ercan Eren

Osmanlı entelektüel ve idari tarihi, modern literatürde genellikle iki ana paradigma üzerinden okuna gelmiştir.1 Bunlardan ilki, Mehmet Genç’in klasikleşmiş kavramsallaştırmasıyla Osmanlı iktisadi zihniyetini yöneten ve merkezî/Müslüman bürokrasinin fıkhi-örfi önceliklerini yansıtan içsel dinamiklerdir: iaşecilik (provizyonizm), gelenekçilik ve fiskalizm. (Genç, 2000). İkincisi ise, 18. yüzyılın sonlarından itibaren hız kazanan, Tanzimat ve sonrasında kurumsallaşan, doğrudan Batı başkentlerinden esinlenmiş bürokratik modernleşme sürecidir. (Sayar, 1986). Ancak bu ikili şema, Akdeniz havzasının entelektüel ve ticari geçirgenliğini, Osmanlı imparatorluk coğrafyasının bünyesinde barındırdığı kozmopolit unsurların düşünsel ağlarını ve “modernleşme öncesi” (15-18. yüzyıl) dönemde Batı ile kurulan dolaysız, melez (hibrit) kanalları açıklamakta yetersiz kalmaktadır.